درس ۸۰: نقد استاد نسبت به مختار مرحوم کمپانی در تفاوت جمله خبریه و جمله انشائیه

مرحوم صاحب کفایه فرمودند: محقّق انشاء، قصد التحقق است و محقق إخبار، قصد الحکایه است، و این قصد التحقق و قصد الحکایه اینها خارج از مستعمل‌فیه است، بلکه فرق بین جمله خبریه و انشائیه شرط الوضع است. جمله خبریه با جمله انشائیه اختلافشان در این قصد است، و این قصد هم شرط الوضع است؛ این فرق بین جمله خبریه و جمله انشائیه، مرحوم کمپانی فرمود: که در اضرب زیداً مرادش در انشاء آن منسوب است به زید به نسبت واقعیه بعثیه. لکن در اطلب منک ضرب زید طلبی که واقع النسبه است داخل موضوع‌له و مستعمل‌فیه نیست. از مرحوم کمپانی می‌پرسیم کسی که می‌گوید: اطلب منک ضرب زید را در مقام انشاء استعمال کرد، و کس دیگر می‌گوید: إضرب، یکی اضرب گفت یک آمری به مخاطبش، آمری دیگر هم به مخاطبش گفت: اطلب منک الضرب، دو نفر مامور هستند دو نفر آمر، منتها یکی امرش را به صیغه افعل می‌گوید إضرب، آن دیگر امرش را به صیغه اطلب منک ضرب زید به او انشاء می‌کند، فرق این دو تا چیست؟ باز آن کسی که اضرب گفته است آن ماده را که ضرب زید است نسبت داده است به خودش به واقع نسبت بعثیه. و آن کسی هم که گفته است اطلب منک الضرب که انشاءً گفته نه إخبارا، او هم طلب ضرب را نسبت به خودش داده است. متعلق نسبت که طلب الضرب است او را متکلم به خودش نسبت داده است. هر دو هم انشاء ‌است. پس این فرق ما بین إخبار و انشاء نشد. ما می‌خواهیم فرق ما بین الإخبار و الانشاء ‌را بفهمیم که آن ملاک انشائیت چیست؟ در مقام انشاء که می‌گوید: اطلب منک ضرب زید، ‌منسوب الی المتکلم طلب است. بعث است. بعث را نسبت به خودش داده. و اما آن مولایی که به عبدش گفت اضرب آن هم آن ضرب زید که ماده هست او را به نسبت بعثیه به خودش متکلم نسبت داده است. فرق بین این دو انشاء چیست؟ با اینکه یکی الإخبار بود لکن هر دو انشاء در نظر گرفت. پس آن چیزی که ملاک خبریت است که جمله‌ای را خبر می‌کند و آنی که ملاک انشائیت است او باید غیر از این معنا باشد که مرحوم کمپانی گفت. لذا باید برای هر یک یک ملاکی در نظر گرفته شود که این دو جمله از هم تشخیص داده شوند و فرق کنند. کلام در پیدا کردن آن ملاک است و اینکه آیا آن ملاک داخل موضوع‌له و مستعمل‌فیه در جمله خبریه و انشائیه هست یا نیست؟ این فرمایش ایشان هیچکدام از این دو امر را حل نمی‌کند، نه ملاک انشائیت و إخباریت را بیان می‌کند نه اینکه این ملاک داخل موضوع‌له و مستعمل‌فیه است، این را بیان می‌کند. و لذا این فرق مذکور از مرحوم کمپانی(ره) نمی‌توان قبول کرد.

اُفرض کلامی که می‌گوید اضرب و آن قائلی که می‌گوید اطلب منک الضرب در مقام انشاء می‌گوید، اینها در ما بین مدلول در این جهت فرق دارند که در یکی ماده منتسبه الی المتکلم ضرب زید است به نسبت بعثیه و آن دیگری هم ماده منتسبه خود اصل علقه نسبت است که نسبت بعث است. آنجا هم این دو تا مدلول هر دو را انشاءً گفته است. پس این از مدلول نمی‌آید. آن ملاکی که کلام را دارد او را پیدا کنید و ببینیم آن ملاک داخل موضوع‌له است یا نیست.

اینکه مولی به عبدش گفت اضرب، دیگری به عبدش گفت اطلب منک ضرب زید. کلام این است که آن فرقی که ایشان ما بین جمله انشائیه و جمله خبریه گفت: فرمود در جمله انشائیه که اضرب است اونی که منتسب است به متکلم ضرب زید است، آن ضرب زید منتسب است به متکلم به نسبت واقعیه بعثیه، و لکن در اطلب منک ضرب زید آنجا آن طلب منسوب الی المتکلم است بعث منسوب الی المتکلم است، و کم فرقٌ ما بین بعث منسوب، و بعث و طلبی که واقع النسبه است، و ما بین نسبت شیئی به متکلم به نسبت بعثیه واقعیه.

به مرحوم کمپانی(ره) عرض می‌کنم که آقا! این شمایی که این فرق را می‌فرمایید در جایی که مولایی از اطلب منک ضرب زید انشاء قصد کرد، إخبار قصد نکرد، با آن کسی که به عبدش می‌گوید اضرب زیدا او هم که انشاء قصد کرده، ‌فرق این دو کلام در مدلول چیست؟ باز باید همان فرق را تکرار کند، بگوید در اضرب منتسب الی المتکلم آن ماده است که منتسب به متکلم است به نسبت واقعیه بعثیه، و لکن در اطلب منک ضرب زید منسوب خود طلب است، خود بعث است که الواقع نسبهً است. پس این فرق ما بین الإخبار و الانشاء نشد، هر دو انشاء هستند. فرض کردیم هر دو قصد انشاء کرده‌اند هم آن کسی که اضرب زیدا می‌گوید هم آن کسی که می‌گوید اطلب منک ضرب زید. هر دو انشاء قصد کرده‌اند. پس این فرقی که شما فرمودید این فرق ما بین الانشاء و الإخبار نمی‌شود، پس ملاک إخباریت و انشائیت این ما ذُکر نمی‌شود، ما هم کلام‌ مان در ملاک انشائیت است و کلام این است که آن ملاک انشاء که معنای جمله را انشائی می‌کند آن ملاک داخل مستعمل‌فیه و موضوع‌له هست یا نیست. ما در این دو جهت بحث می‌کنیم. این فرمایش شما هیچکدام از اینها را تعیین نکرد. اضرب با اطلب منک ضرب زید در مدلول این فرق را دارند، با وجود اینکه انشاء‌ هستند این فرق را در مدلول دارند. لذا ما می‌گوییم که بفرمایید ملاک انشائیت و خبریت چه شد با توجه به اینکه در مدلول فرق دارند. والحمد لله رب العالمین.